Tradita e festës pagane në zonën e Shpatit. Në këtë ditë Elbasani mbledh miq nga e gjithë Shqipëria

Kush nuk ka dëgjuar për festën e Ditës së Verës, jo vetëm në qytetin, por edhe në tërë rrethin e Elbasanit. Është një festë pagane, shumë më e hershme se krishtërimi. Në këtë ditë të shënuar, Elbasani mbledh miq nga e gjithë Shqipëria. Dhe kjo edhe për faktin se në këtë ditë të shënuar zhvillohen një sërë aktivitetesh të larmishme, duke filluar që nga ekskursionet në natyrë dhe deri tek dreka e begatshme familjare, ku nuk mungon asnjë herë ballakumja, në përgatitjen e së cilës askush nuk mund t'ua kalojë amvisave elbasanase. Po të lemë mënjanë atë qendër të lashtë banimi me përmasa të vogla të quajtur "Skampini", qyteti i Elbasanit u formua si i tillë vetëm pas shekullit të 15-të nga ardhës prej fshatrave rreth e qark e, në mënyrë të veçantë nga Shpati.

Si e feston Shpati Ditën e Verës

Prandaj për të ndjekur zanafillën e kësaj feste po nisemi nga zona tradicionale e Shpatit rreth 22 kilometra larg Elbasanit (duke përfshirë edhe zonën e ulët kodrinore). Në zonën malore të kësaj krahine kjo festë niste me një ekskursion shpateve të Bokanikut, ku të rinjtë që një ditë më parë kishin përgatitur shilarthe e sheshe për lodra të ndryshme. Në to merrnin pjesë me kënaqësi jo vetëm mosha e re, por edhe burra të moshuar dhe gra. Kjo ditë e 14 marsit, që ndryshe quhej edhe dita e luleve, gjithnjë shoqërohej me bisqe të gjelbëruar drurësh apo lule të hershme. Dreka e bollshme me mish gjahu shtrohej kolektivisht. Pas kësaj u mbetej fëmijëve për ta mbyllur këtë festë me trokitje nëpër dyer të fshatit, ku gostiteshin me vezë, pala fiku, fruta të ruajtura për këtë ditë etj.

Vitet kaluan dhe kjo festë pak nga pak i humbi disa nga veçoritë e saj. Së fundi ajo ka mbetur si festë e fëmijëve, por që ruan akoma me fanatizëm drekën e bollshme dhe lulet. Por në fshatin Shënavlash kjo festë nuk ka humbur asgjë nga tradita. Këtu përgatitjet për këtë festë fillojnë që dy ditë përpara. Janë fëmijët ata që merren me këtë parapërgatitje.

Kryetari i Komunës Gjinar, Gani Hida, thotë për ATSH se "ata shkojnë në pyllin pranë dhe mbledhin lloje bimësh, si llastare ferrash me dy krerë, sepse ferra ka rrënjë në të dy segmentet e saj, ferra miu si dhe kërcure të thatë me miza dheu. Këto vendosen në dyer stallash dhe besohet se i shërbejnë shtimit dhe mbarësisë në blegtori. Ndërsa nëpër vende të dukshme nëpër shtëpi vendosin bisqe thane, dhe lule që sapo kanë çelur, si kace, zymbyla apo manushaqe si dhe një bimë që i kthen vezët gjatë zierjes në ngjyrë të kuqërremë".

Riti i fëmijëve

Mëngjezi i ditës së verës i gjen tërë fëmijët e fshatit, grupe-grupe, me hithra në duar, duke trokitur derë më derë. Askush nuk kthehet duarbosh. Pjesa ruhet edhe për ndonjë fëmijë që ka munguar. Pasi mbaron riti i fëmijëve, të rinjtë dhe të moshuarit dalin nga shtëpitë dhe urojnë njëri-tjetrin "Gëzuar Ditën e Verës! Qoftë një verë e mbarë!" Gratë atë ditë as qepin, as bëjnë punë dore me shtiza sepse, siç besohet, janë të mbrojtura nga gjarpëri. Dymbëdhjetë ditë pas festës së luleve, fshati feston ditën e Baba Nevruzit, ditë në të cilën nuk pritet asnjë lloj druri, sepse besohet se atë ditë tërë pylli falet.

Në fshatra të tjerë të rrethit të plotfuqishëm të festës së Ditës së Verës kanë mbetur vetëm fëmijët, të cilët mëngjezi i gjen dyerve të fshatit, prej nga kthehen të gostitur me gjithfarë frutash dhe embëlsirash. Gurabija e mbrujtur me maja miell misri e gjalp erëkëndshëm dhije dhe e ëmbëlsuar me sheqer të bluajtur, me emrin joshës ballakume, i ka mbetur vetëm Elbasanit, edhe pse gjetkë, por pa sukses janë bërë përpjekje për ta imituar. Kaq shumë lule dhe ëmbëlsira na sjell që nga lashtësia kjo festë pagane, sa që nuk mungon në asnjë nga trevat shqiptare.