1
Kristo Luarasi dhe Frashėrllinjtė prej 24/2/2009, 09:11
Vizitor
Vizitor
Pėr tė, pėr Kristo Kici - Luarasin, qysh nga vdekja e tij mė 7 korrik 1934 u hesht, u hesht dhe vetėm u hesht pėr gati 75 vjet rrjesht. Pėr regjimin monist tė pesė dekadave tė pas luftės sė dytė botėrore, atdhetari e rilindasi Kristo Papa Stefani nga fshati Luaras i Kolonjės kish tė paktėn dy mėkate tė mėdha. Sė pari, se bashkėpunoi me regjimin e shtetit shqiptar tė kohės sė Zogut; dhe sė dyti, ishte mik i ngushtė e besnik i djalit tė Abdyl Frashėrit, Mid-hatit. Ndaj pėr tė nė Shqipėri asgjė sdo tė pipėtinte.
Por, nėqoftėse nė vendin amė do tė mbetej i varrosur njė figurė e tillė e madhe e dy periudhave, tė Rilindjes dhe Pavarėsisė, duke e lėnė qėllimisht nė errėsirėn e harresės dhe duke shkaktuar trauma nė kujtesėn historike tė kombit shqiptar, Noli i madh nga pėrtej oqeanit, nė fund tė viteve 50 tė shekullit XX, nė njė fjalim tė zjarrtė para mėrgimtarėve shqiptarė nė Boston do ta pėrcaktonte Kristo Luarasin si njė prej 28 personaliteteve shqiptare qė vunė themelet e shtetit shqiptar dhe si njė gud bisnesmen - njė bisnesmen i suksesshėm qė vuri gjithēka, jetėn e tij, familjen, kamjen e gjėnė e vet nė shėrbim tė Shqipėrisė.
Pas vitit 1960, kur udhėheqja e atėhershme iu kundėrvu sovjetikėve dhe filloi tė luajė kartėn e pavarėsisė, mė 1962 Kristo Luarasit iu dha njė Urdhėr pėr veprimtari patriotike tė klasit tė dytė, dhe sė shoqes Polikseni Dhespotit Urdhėr i klasit tė tretė. Duhej tė vinte 90-ta qė, nė 80 vjetorin e shpalljes sė pavarėsisė mė 1992, Kristo Luarasit ti jepej dekorata e lartė Pishtar i demokracisė.
Ndėrkohė heshtja vazhdonte pėr kėtė rilindas tė brezit tė tretė, pas njė Naum Veqilharxhi e Thimi Mitkoje, pas njė Hasan Tahsini e Frashėrllinjve, qė qėndronte denjėsisht nė krah tė njė Ibrahim Temoje, Dervish Hime, etj. etj. se shkriu jetėn pėr Shqipėri. Prej kohe nė jetėn e veprėn e tij Kristo Luarasi ėshtė bėrė Nderi i Kombit, paēka se sot e gjithė ditėn makar nuk kujtohet dikush tė shkruajė dy fjalė. Historia ėshtė njė gjykatėse e rreptė dhe u kthehet si bumerang nė kohė tė gjithė atyre qė janė munduar ta shtrembėrojnė atė, siē ėshtė bėrė nė mėnyrė flagrante me njė kollos tė shqiptarizmit, si Kristo S. Luarasi. Gurėt qė janė hedhur mbi tė, qoftė nė tė gjallė tė tij qysh nė Rilindje e mė pas, qoftė pas vdekjes, sot u bien nė kokė e do tu bien si breshėr atyre qė bėnė kėtė.
Kristua ka qenė njė pemė plot kokrra pėr kombin shqiptar, i cili pėr rreth gjysėm shekulli punoi pėr ngritjen e vetėdijes sė tij kombėtare dhe pėr ta ēuar nė rrugėn e mbrothėsisė, pėrparimit. Ky ishte qėllimi i jetės sė tij dhe pėr tė luftoi me tė gjitha forcat e energjitė pėr ta vėnė nė jetė. Nderim e respekt kėtij patrioti tė shkėlqyer dhe rilindasi tė vonė qė jetėsoi shtetin shqiptar. Brezat e sotėm dhe tė ardhshėm duhet ti vlerėsojnė sakrificat e panumėrta tė tij pėr komb e atdhe dhe tia paguajnė siē thonė amerikanėt me njė diēka fare tė thjeshtė qė ai e ka merituar me kohė nė mėnyrė tė padiskutueshme: me MIRĖNJOHJE! Figura e tij duhet rivlerėsuar dhe vėnė nė piedestalin e nderit qė i takon. Madje jemi tė vonuar, tepėr tė vonuar, i jemi tė gjithė borxhlinj Kristo Luarasit, kėtij burri tė madh tė kombit shqiptar!
Po kush ishte nė tė vėrtetė Kristua?
Le tua lėmė fjalėn atyre qė kanė qenė pranė tij, qė e kanė njohur nga afėr.
Midhat Frashėri shkruan: Kristua pėrhapi fjalėn e drejtė, mbolli farėn e mirė, jo vetėm nė Shqipėri, por tekdo qė gjendesh njė shqiptar, nė gjithė qytetet e sė gjerės imperatori otomane, nė vise tė largė tė dy Amerikave, gjer nė ēipa tė ngrirė tė Siberisė e nė shkretina tė pėrvėluara tė Afrikės, me njė durim plot fisnikėri, me njė ide plot ēinteresim, me njė ėmbėlsi karakteri tė rrallė, Kėshtu duhet tė shikohet si njė mirėbėrės fort i madh, njė mirėbėrės pėr mijė e mijė lėēitės tė libravet dhe gazetavet qė dilnin nga duart e Kristos, dhe njė mirėbėrės mė i vlefshim akoma pėr bashkėpunėtorėt e tij.
Shahin Kolonja, me tė cilin bashkėpunoi pėr 8 vjet rrjesht pėr nxjerrjen e gazetės kombėtare Drita (1901-1908), do tė shkruajė, duke pasur parasysh koloninė shqiptare tė Sofjes, se kontributi i tij (Kristo Luarasit) pėr ēėshtjen shqiptare ėshtė mė i vlefshėm se kontributi i tė gjithė emigrantėve sė bashku.
Orientalisti prof. dr. Hasan Kaleshi nga Kosova qysh nė vitin 1979 do ta fuste si zė tė veēantė nė enciklopedinė 4-vėllimshe nė gjuhėn gjermane: Leksikoni biografik pėr historinė e Europės Juglindore, emrin e Kristo Luarasit midis 28 personaliteteve mė tė shquar tė historisė shqiptare qė zunė vend aty. Kjo ishte njė kambanė nato kohėra kur nė Shqipėri pėr tė heshtej dhe vetėm heshtej. Nė Mynih tė Gejermanisė binin kambanat nė botė edhe pėr veshėt qė sdėgjonin.
Ishte pikėrisht ky Kristo Luarasi qė qysh mė 10 mars tė vitit 1910, nė numrin e parė tė gazetės Liri e Shqipėrisė, kur jepte programin e saj do tė shkruante: Do tė luftojmė me shpirt e trup pėr zgjerimin e diturisė e tė ndjenjės kombėtare te populli ynė i dashur, qė tė lirohet nga padituria dhe errėsira. Qėllimi ynė ėshtė mbrojtja e popullit tonė dhe e Shqipėrisė nga intrigat e padrejtėsitė e ndryshme prej cilėsdo anė qė vijnė. Kėto fjalė pa u hequr asnjė presje mund ti pėrdorim edhe sot qė ka kaluar njė shekull, aq aktuale janė. Kėshtu mund tė fliste dhe fliste njė rilindas vizionar iluminist i kalibrit tė Kristo Luarasit. Balta qė ndokush ka dashur tė hedhė mbi tė sot i kthehet fytyrės.
Tė flasėsh pėr raportet e tij me Frashėrllinjtė do tė shkonte gjatė dhe do tė kėrkonte njė studim tė hollėsishėm. Tė shkruash vetėm pėr relatat e tij tė ngushta, tė vazhdueshme, tė sinqerta vetėm me Midhat Frashėrin nuk do tė mjaftonte njė libėr i tėrė. Por po them diēka qė Kristo Luarasi mund tė quhet me plot gojėn Frashėrlliu Kristo Luarasi qysh nga fėminija, kur nė shkollėn fillore greqisht nga i jati Papa Stefani do tė mėsonte shqip e mė pas nga atdhetari Petro Nini Luarasi mėsues i tij do tė dėgjonte emrin e Naimit, ai u bė dishepull i Frashėrllinjve dhe do tu mbetej besnik atyre si askush tjetėr nė Rilindje, me njė pėrkushtim e devotshmėri pėr tu admiruar, deri nė frymėn e fundit.
Qė nė vitin 1895, kur djalė 20 vjeēar do tė botonte nė shtypshkronjėn e Bukureshtit traktatin teologjiko-filozofik, Fletore e Bektashinjet tė Naimit; qė nė vitin 1899, kur nė emėr dhe si pėrfaqėsues zyrtar i autorizuar i shoqėrisė Dėshira tė Sofjes, do tė ndėrmerrte udhėtimin e famshėm nė Shqipėri, Kalabri e Siēili tek arbėreshėt e Italisė, e mė pas do tė takohej me shpirtndriturit, siē i quan vetė Kristua, Naim e Sami nė Stamboll, do tė shkonte nė Edrene e Selenik, Kristua do tė merrte mbi supe barrėn e madhe tė propagandimit tė veprave tė rilindasve shqiptarė e sidomos tė Frashėrllinjve.
Nė njė kohė kur kandilit tė jetės sė Naimit e tė Samiut i kish mbetur fare pak vaj, Naimit vetėm njė vit e Samiut vetėm 5 vjet, Kristo Luarasi mori barrėn e madhe mbi shpatullat e veta tė vetėdijėsimit tė popullit shqiptar nėpėrmjet botimit, ribotimit e shumėfishimit nė mijėra e mijėra ekzemplarė, sidomos tė veprave tė Naimit e tė Samiut. Ai vetė i ka shtypur ato nė shtypshkronjėn Mbrothėsia e ka ngrėnė plumbin dhe helmet e shtypshkronjės me grushte, dhe kjo e ēoi nė moshėn 59-vjeēare para kohe nė varr, plus lodhja mbinjerėzore.
Ai vetė i ka botuar, vetė i ka shpėrndarė me rrezik jete nė Shqipėri e kudo ku kish shqiptarė nė tė katėr anėt e globit, jo vetėm botimet e Sofjes, por dhe tė Stambollit, tė Bukureshtit etj. Sakrifica qė bėri ky burrė i Shqipėrisė ėshtė e madhėrishme, e papėrsėritshme, shkon deri nė kufijtė e pamundėsisė. Kristo Luarasi, ky rilindas tashmė i vdekur, por pėrsėri i pavdekur, i gjallė, diti si askush tjetėr qė krijesėn e Johan Gutembergut ta vėrė nė mėnyrė tė shkėlqyer nė shėrbim tė popullit shqiptar. Liēensėn e botimit tė veprave tė tyre e mori drejtpėrdrejtė nga Naimi e Samiu. E filloi me botimin mė 1899 tė veprės sė Naimit: Istori e Shqipėrisė dhe tė Abetares shqip tė Samiut mė 1899, pėr tė vazhduar pambarim me botim tė gjashtė, tė shtatė e mė tepėr deri sa qe gjallė. Pas vdekjes sė tij e vazhdoi i biri Theodhori, deri mė 1946 kur shtypshkronja Luarasi u mbyll nga regjimi monist si shtypshkronjė private.
Nė njė kohė kur kolonia shqiptare e Bukureshtit e mbaroi misionin e saj dhe shkoi drejt rėnies, me botimin e veprės sė Samiut: Shqipėria ēka qenė, ēėshtė e ēdo tė bėhet qė shėnon kulmin e saj dhe koincidon me Lidhjen e Dytė tė Prizrenit, atė tė Pejės Besa-Besėn, Kristo Luarasi mori flamurin rilindas nė duart e veta dhe botoi veprėn e njė Naimi e Samiu, po dhe tė pėrfaqėsuesve tė tjerė tė shquar tė plejadės sė tyre, tė Gjerasim Qiriazit, Asdrenit, Spiro Dines, Midhat Frashėrit, Papa Kristo Negovanit, Petro Nini Luarasit etj.
Por, nėqoftėse nė vendin amė do tė mbetej i varrosur njė figurė e tillė e madhe e dy periudhave, tė Rilindjes dhe Pavarėsisė, duke e lėnė qėllimisht nė errėsirėn e harresės dhe duke shkaktuar trauma nė kujtesėn historike tė kombit shqiptar, Noli i madh nga pėrtej oqeanit, nė fund tė viteve 50 tė shekullit XX, nė njė fjalim tė zjarrtė para mėrgimtarėve shqiptarė nė Boston do ta pėrcaktonte Kristo Luarasin si njė prej 28 personaliteteve shqiptare qė vunė themelet e shtetit shqiptar dhe si njė gud bisnesmen - njė bisnesmen i suksesshėm qė vuri gjithēka, jetėn e tij, familjen, kamjen e gjėnė e vet nė shėrbim tė Shqipėrisė.
Pas vitit 1960, kur udhėheqja e atėhershme iu kundėrvu sovjetikėve dhe filloi tė luajė kartėn e pavarėsisė, mė 1962 Kristo Luarasit iu dha njė Urdhėr pėr veprimtari patriotike tė klasit tė dytė, dhe sė shoqes Polikseni Dhespotit Urdhėr i klasit tė tretė. Duhej tė vinte 90-ta qė, nė 80 vjetorin e shpalljes sė pavarėsisė mė 1992, Kristo Luarasit ti jepej dekorata e lartė Pishtar i demokracisė.
Ndėrkohė heshtja vazhdonte pėr kėtė rilindas tė brezit tė tretė, pas njė Naum Veqilharxhi e Thimi Mitkoje, pas njė Hasan Tahsini e Frashėrllinjve, qė qėndronte denjėsisht nė krah tė njė Ibrahim Temoje, Dervish Hime, etj. etj. se shkriu jetėn pėr Shqipėri. Prej kohe nė jetėn e veprėn e tij Kristo Luarasi ėshtė bėrė Nderi i Kombit, paēka se sot e gjithė ditėn makar nuk kujtohet dikush tė shkruajė dy fjalė. Historia ėshtė njė gjykatėse e rreptė dhe u kthehet si bumerang nė kohė tė gjithė atyre qė janė munduar ta shtrembėrojnė atė, siē ėshtė bėrė nė mėnyrė flagrante me njė kollos tė shqiptarizmit, si Kristo S. Luarasi. Gurėt qė janė hedhur mbi tė, qoftė nė tė gjallė tė tij qysh nė Rilindje e mė pas, qoftė pas vdekjes, sot u bien nė kokė e do tu bien si breshėr atyre qė bėnė kėtė.
Kristua ka qenė njė pemė plot kokrra pėr kombin shqiptar, i cili pėr rreth gjysėm shekulli punoi pėr ngritjen e vetėdijes sė tij kombėtare dhe pėr ta ēuar nė rrugėn e mbrothėsisė, pėrparimit. Ky ishte qėllimi i jetės sė tij dhe pėr tė luftoi me tė gjitha forcat e energjitė pėr ta vėnė nė jetė. Nderim e respekt kėtij patrioti tė shkėlqyer dhe rilindasi tė vonė qė jetėsoi shtetin shqiptar. Brezat e sotėm dhe tė ardhshėm duhet ti vlerėsojnė sakrificat e panumėrta tė tij pėr komb e atdhe dhe tia paguajnė siē thonė amerikanėt me njė diēka fare tė thjeshtė qė ai e ka merituar me kohė nė mėnyrė tė padiskutueshme: me MIRĖNJOHJE! Figura e tij duhet rivlerėsuar dhe vėnė nė piedestalin e nderit qė i takon. Madje jemi tė vonuar, tepėr tė vonuar, i jemi tė gjithė borxhlinj Kristo Luarasit, kėtij burri tė madh tė kombit shqiptar!
Po kush ishte nė tė vėrtetė Kristua?
Le tua lėmė fjalėn atyre qė kanė qenė pranė tij, qė e kanė njohur nga afėr.
Midhat Frashėri shkruan: Kristua pėrhapi fjalėn e drejtė, mbolli farėn e mirė, jo vetėm nė Shqipėri, por tekdo qė gjendesh njė shqiptar, nė gjithė qytetet e sė gjerės imperatori otomane, nė vise tė largė tė dy Amerikave, gjer nė ēipa tė ngrirė tė Siberisė e nė shkretina tė pėrvėluara tė Afrikės, me njė durim plot fisnikėri, me njė ide plot ēinteresim, me njė ėmbėlsi karakteri tė rrallė, Kėshtu duhet tė shikohet si njė mirėbėrės fort i madh, njė mirėbėrės pėr mijė e mijė lėēitės tė libravet dhe gazetavet qė dilnin nga duart e Kristos, dhe njė mirėbėrės mė i vlefshim akoma pėr bashkėpunėtorėt e tij.
Shahin Kolonja, me tė cilin bashkėpunoi pėr 8 vjet rrjesht pėr nxjerrjen e gazetės kombėtare Drita (1901-1908), do tė shkruajė, duke pasur parasysh koloninė shqiptare tė Sofjes, se kontributi i tij (Kristo Luarasit) pėr ēėshtjen shqiptare ėshtė mė i vlefshėm se kontributi i tė gjithė emigrantėve sė bashku.
Orientalisti prof. dr. Hasan Kaleshi nga Kosova qysh nė vitin 1979 do ta fuste si zė tė veēantė nė enciklopedinė 4-vėllimshe nė gjuhėn gjermane: Leksikoni biografik pėr historinė e Europės Juglindore, emrin e Kristo Luarasit midis 28 personaliteteve mė tė shquar tė historisė shqiptare qė zunė vend aty. Kjo ishte njė kambanė nato kohėra kur nė Shqipėri pėr tė heshtej dhe vetėm heshtej. Nė Mynih tė Gejermanisė binin kambanat nė botė edhe pėr veshėt qė sdėgjonin.
Ishte pikėrisht ky Kristo Luarasi qė qysh mė 10 mars tė vitit 1910, nė numrin e parė tė gazetės Liri e Shqipėrisė, kur jepte programin e saj do tė shkruante: Do tė luftojmė me shpirt e trup pėr zgjerimin e diturisė e tė ndjenjės kombėtare te populli ynė i dashur, qė tė lirohet nga padituria dhe errėsira. Qėllimi ynė ėshtė mbrojtja e popullit tonė dhe e Shqipėrisė nga intrigat e padrejtėsitė e ndryshme prej cilėsdo anė qė vijnė. Kėto fjalė pa u hequr asnjė presje mund ti pėrdorim edhe sot qė ka kaluar njė shekull, aq aktuale janė. Kėshtu mund tė fliste dhe fliste njė rilindas vizionar iluminist i kalibrit tė Kristo Luarasit. Balta qė ndokush ka dashur tė hedhė mbi tė sot i kthehet fytyrės.
Tė flasėsh pėr raportet e tij me Frashėrllinjtė do tė shkonte gjatė dhe do tė kėrkonte njė studim tė hollėsishėm. Tė shkruash vetėm pėr relatat e tij tė ngushta, tė vazhdueshme, tė sinqerta vetėm me Midhat Frashėrin nuk do tė mjaftonte njė libėr i tėrė. Por po them diēka qė Kristo Luarasi mund tė quhet me plot gojėn Frashėrlliu Kristo Luarasi qysh nga fėminija, kur nė shkollėn fillore greqisht nga i jati Papa Stefani do tė mėsonte shqip e mė pas nga atdhetari Petro Nini Luarasi mėsues i tij do tė dėgjonte emrin e Naimit, ai u bė dishepull i Frashėrllinjve dhe do tu mbetej besnik atyre si askush tjetėr nė Rilindje, me njė pėrkushtim e devotshmėri pėr tu admiruar, deri nė frymėn e fundit.
Qė nė vitin 1895, kur djalė 20 vjeēar do tė botonte nė shtypshkronjėn e Bukureshtit traktatin teologjiko-filozofik, Fletore e Bektashinjet tė Naimit; qė nė vitin 1899, kur nė emėr dhe si pėrfaqėsues zyrtar i autorizuar i shoqėrisė Dėshira tė Sofjes, do tė ndėrmerrte udhėtimin e famshėm nė Shqipėri, Kalabri e Siēili tek arbėreshėt e Italisė, e mė pas do tė takohej me shpirtndriturit, siē i quan vetė Kristua, Naim e Sami nė Stamboll, do tė shkonte nė Edrene e Selenik, Kristua do tė merrte mbi supe barrėn e madhe tė propagandimit tė veprave tė rilindasve shqiptarė e sidomos tė Frashėrllinjve.
Nė njė kohė kur kandilit tė jetės sė Naimit e tė Samiut i kish mbetur fare pak vaj, Naimit vetėm njė vit e Samiut vetėm 5 vjet, Kristo Luarasi mori barrėn e madhe mbi shpatullat e veta tė vetėdijėsimit tė popullit shqiptar nėpėrmjet botimit, ribotimit e shumėfishimit nė mijėra e mijėra ekzemplarė, sidomos tė veprave tė Naimit e tė Samiut. Ai vetė i ka shtypur ato nė shtypshkronjėn Mbrothėsia e ka ngrėnė plumbin dhe helmet e shtypshkronjės me grushte, dhe kjo e ēoi nė moshėn 59-vjeēare para kohe nė varr, plus lodhja mbinjerėzore.
Ai vetė i ka botuar, vetė i ka shpėrndarė me rrezik jete nė Shqipėri e kudo ku kish shqiptarė nė tė katėr anėt e globit, jo vetėm botimet e Sofjes, por dhe tė Stambollit, tė Bukureshtit etj. Sakrifica qė bėri ky burrė i Shqipėrisė ėshtė e madhėrishme, e papėrsėritshme, shkon deri nė kufijtė e pamundėsisė. Kristo Luarasi, ky rilindas tashmė i vdekur, por pėrsėri i pavdekur, i gjallė, diti si askush tjetėr qė krijesėn e Johan Gutembergut ta vėrė nė mėnyrė tė shkėlqyer nė shėrbim tė popullit shqiptar. Liēensėn e botimit tė veprave tė tyre e mori drejtpėrdrejtė nga Naimi e Samiu. E filloi me botimin mė 1899 tė veprės sė Naimit: Istori e Shqipėrisė dhe tė Abetares shqip tė Samiut mė 1899, pėr tė vazhduar pambarim me botim tė gjashtė, tė shtatė e mė tepėr deri sa qe gjallė. Pas vdekjes sė tij e vazhdoi i biri Theodhori, deri mė 1946 kur shtypshkronja Luarasi u mbyll nga regjimi monist si shtypshkronjė private.
Nė njė kohė kur kolonia shqiptare e Bukureshtit e mbaroi misionin e saj dhe shkoi drejt rėnies, me botimin e veprės sė Samiut: Shqipėria ēka qenė, ēėshtė e ēdo tė bėhet qė shėnon kulmin e saj dhe koincidon me Lidhjen e Dytė tė Prizrenit, atė tė Pejės Besa-Besėn, Kristo Luarasi mori flamurin rilindas nė duart e veta dhe botoi veprėn e njė Naimi e Samiu, po dhe tė pėrfaqėsuesve tė tjerė tė shquar tė plejadės sė tyre, tė Gjerasim Qiriazit, Asdrenit, Spiro Dines, Midhat Frashėrit, Papa Kristo Negovanit, Petro Nini Luarasit etj.
