E
marta e 13 e peligrinimit tek Kisha e Shen Ndout ne Laç ka mbledh qindra mijera
njerez nga te kater anet e vendit, madje dhe tej kufijve pikerisht per te
“prekur” nga afer gjurmet e shenjtit. Nuk se eshte thjeshte nje neuroze
kolektive, siç dhe mund te paramendohet tek sheh varg te shkeputur ngjitur njeri
tjetrit san e shkuarje dhe ne ardhje tek kodra e Kishes se Shenjte m’u siper
Laçit. E marta e 13 eshte dhe “piku” I njerezve, por qe nga e marta e pare, kur
rituali fillon, Laçi si qytet fillon e disafishohet dhe aty mund te takosh
njerez te te gjithe aneve. Qe prej 18 marsit, ose “te martes se pare”, qyteti
ritualisht 4 a 5 fishohet. Trenat, vetem ne keto dite, te kujtojne funksionimin
me kapacitet te plote para viteve ’90-te, kur ishte e vetmja alternative
udhetimi masiv. Furgonat, autobuset, gjithfare targash e markash, qe sjellin nje
lume njerezish nga viset Verilindore, Shkodra, Lezha, Mati, Dibra, por dhe nga
Tirana e krahinat jugore, madje dhe nga Kosova e Maqedonia, rreken te bejne
punen dhe xhiron e muajit, kater te marta keshtu. Duke iu avitur Qershorit
numeri i pelegrineve vjen gjithnje e ne rritje, per te arritur ne shifren e 1
milion njerezve me 13 qershor te çdo viti, e perkthyer ndryshe 1/3 e popullsise
se vendit. Qe ne oret e para te mengjesit ky lum i papushim njerezish, drejtohen
varg per ne nje koder qe te krijon ndjesine e nje çatie, e tera perbere nga gure
te bardhe. Te gjithe per atje ne maje, tek Shenjtorja e Shna Ndout. Rruga behet
me kembe, megjithese ka nje rruge makine. Policia ka vene rregull. Sidomos deri
ne ora 14.00, ku me se shumti, pelegrinojne te ardhurit, pas kesaj ore, me te
shumtet jane vendalinjte, qe shkojne te marrin bekimin e Shenjtit.Kjo dite eshte
e shenuar edhe per lypesit, qindra e qindra gati ne çdo meter rruge, vijne nga
ane e anes, edhe per te prekur mrekullite e Shenjtit, por edhe per te fituar.
Por ndryshe nga vende te tjera, ketu shumica e tyre jane me devijime fizike te
llahtarshme… Ne fund te fundit, edhe per keta, Shenjti ka gjetur nje rruge per
t’i ndihmuar; qe per 13 te marte te fitojne sa per tere vitin. Urimit te tyre
“Te ndihmofte!”, nuk ke si te mos i tundohesh per te rremuar neper xhepa. Ndersa
kalon siper Laçit, njerezit besimtare fillojne te kryejne ritet sipas gjurmeve
te Shna Ndout. Me se pari, nje vend pushues ne formen e shpines, ku mendohet te
kete pushuar shenjti. Besimtaret mundihen te imitojne Shenjtin qe sipas tyre ka
klauar ne vargmalin e Kurbinit. Ndersa teki shpella e Shna Vlashit njerzit
marrin dhe me vete ne qese te vogla per ta pasur si derman ne shtepi e pune, per
vete dhe te afermit e tyre. Ne kete peligrinazh marrin pjese te gjithe
besimtaret e feve te ndyrshme. Shnda Ndou, si askush tjeter, ka qene shquar per
dialog nderfetar e jo per ballafaqime luftarake, nuk e ka thene asnje fjale
kunder myslymaneve, edhe pse bashkejetesa ne mes tyre ne vendlindjen e ti.
Deshmitare te shumte okulare te thone se ketu jane bere mrekulli te pabesueshme.
M. Lleshi shprehet “kam pare me syte e mij se si e sollen nje vajze pa goje e qe
nuk ecte ne kembet e veta. Fjeten nje nate ketu, te nesermen i erdhi goja dhe
kembet”. Po keshtu gjithesecili nga persponat qe kan frekuentuar ket kishe
shprehen se kane degjuar nga mrekullit ne te çuditeshme, qe po imperjetojn edhe
ne ditetb e sotme, pai njhin njrez qe sipas tyre kane gjetur derman ne kete vend
te shenjte.

[b][b][b][b]Fatos Baxhaku (Shqip)


Jemi në Laç, në qytetin që u bë i njohur nga
Superfosfati. “Si do jetë Laçi më vonë?”, pyesim një grup miqsh. Përparim Buna,
regjisor në Pallatin e Kulturës, vë buzën në gaz. Hedh sytë andej nga sheshi i
përzhitur nga vapa e pazakontë, ku gëlojnë makinat e shumta dhe thotë krejt i
bindur: “Do jetë një qytet model që ka për ta pasur zili vetë Europa, këtu do të
jetë një vend i përkryer për të jetuar”. Në fillim jemi të bindur se regjisori
po bën ndonjë shaka, tipike nga ato që bëhen ditëve të verës, por megjithatë,
për t‘u siguruar, e pyesim edhe një herë: “Po Amerika a do t‘ia ketë vallë zili
Laçit”? “Mor po Amerika dhe më tutje, të gjithë do t‘ia kenë zilinë. Unë ndoshta
jo, por ju që jeni më të rinj do t‘ia mbërrini me siguri asaj dite”, përgjigjet
krejt i bindur regjisori superoptimist. Në vizitën tonë të shkurtër në Laç është
i vetmi optimist i pandreqshëm. Buna është nga themeluesit e qytetit. Ka ardhur
këtu nga Zerqani i Dibrës kur ishte vetëm 11 vjeç. I ati i tij dhe
bashkëfshatarë të tjerë kishin punuar në hidrocentralin e Shkopetit. Uzina e re
që do të ngrihej kërkonte punëtorë të zellshëm. Kështu nisën
të vendosen në
Laç familjet e para. Ishin muratorë me një dëshirë të madhe të ngulur në kokë:
t‘i shpëtonin varfërisë së fshatrave të tyre me fare pak tokë. Në krahun tonë,
Simon Koka, një mik i vjetër i yni, por edhe i regjisorit superoptimist, tund
kokën në mënyrë mosbesuese. Simoni është nga Miloti,
por është një njohës
shumë i mirë i historisë së këtij qyteti, me të cilin është rritur thuajse
bashkë. “A dalim më mirë dhe e kuptoni vetë se kush do t‘ia ketë zili Laçit?”,
Simoni tashmë është ngritur në këmbë, i gatshëm për të ecur në mes të vapës. E
kështu nisim të ecim nëpër qytet, duke depërtuar pak nga pak në radhët e
pallateve që nuk duken nga rruga kryesore.

Qyteti i beftë
Zakonisht
qyteteve u duhen shekuj që të formohen. Ata, nga grumbuj të veçuar shtëpish,
nisin të hedhin shtat njësoj si njerëzit që kompaktësojnë më parë muskujt dhe
eshtrat e tyre dhe pastaj nisin të ecin me këmbët e tyre. Laçit, përkundrazi,
nuk i janë dashur shekuj që të ngrihet në këmbë. Atij i kanë mjaftuar vetëm disa
dekada. Simoni, për nga natyra gjithnjë i shkathët e këmbëlehtë, e ngadalëson ca
hapin teksa mundohet të kthejë para syve imazhin e Laçit të vjetër. “Këtu kanë
qenë a nuk kanë qenë tri shtëpi - nis të tregojë ai - pastaj poshtë tyre nji
fushë e gjanë. Atje përtej kalonte rruga e vjetër për në Shkodër. Më duket se ka
qenë edhe nji shkollë e vogël fillore, por për këtë nuk jam i bindun. Kur ishim
të vegjël, ne të Milotit, as i kthenim sytë këndej. Nuk kishte gjë për të parë a
për të ndaluar. Pastaj nisëm të shihnim lëvizje, punëtorë që vraponin
gjithandej. Mua më ka mbetur në mend një gropë e madhe gëlqereje. Isha fëmijë,
nuk kisha parë kurrë një gropë aq të madhe gëlqereje. Pastaj për ne çdo gjë u bë
normale. Në fakt, ne hidhnim shtat njësoj me oxhaqet e uzinës dhe me
pallatet
e qytetit”.

Të nxehtët ka nisur të godasë keq. Kudo shohim kalimtarë që
nxitojnë të shkojnë në shtëpi. Nuk është ora e duhur për të shëtitur në Laç, por
për këtë e kemi “fajin” vetë. “Ja - bën me dorë Simoni - këto kanë qenë pallatet
e para në Laç. Këtu u strehuan punëtorë të uzinës dhe ushtarakë. Qyteti ka pasur
shumë reparte ushtarake e komanda lloj-lloj. Banorët që u vendosën këtu në
fillim ishin nga Burreli e Dibra, por më pas i kishe nga e gjithë Shqipëria:
skraparlinj, korçarë, përmetarë, kolonjarë, mirditorë, gjirokastritë, tiranas.
Ka pasë raste që në një shkallë të vetme të banonin 24 familje, të gjitha të
ardhura nga 24 qytete të ndryshme të Shqipërisë. Laçi më pas u shtua jo vetëm
nga Uzina e Superfosfatit, por edhe nga industria e drurit, minerare dhe shumë
të tjera. Qyteti, që nisi që këtu, vazhdoi më pas të zgjerohej drejt Veriut. Në
një farë kohe arriti deri në 30 mijë banorë, duke u bërë qyteti i dytë më i madh
i Veriut, pas Shkodrës”. Eshtë kohë dreke dhe pallatet e themeluesve të Laçit
janë krejt të heshtur. Vetëm disa fëmijë vazhdojnë të luajnë hareshëm të
patrazuar edhe aq nga vapa mbytëse. Kanë mbledhur disa kartona nga ata të kutive
të mëdha të ambalazhit dhe po shkojnë “të ndërtojnë një shtëpi”. Njësoj si
paraardhësit e tyre edhe ata duket se janë të bindur se ka edhe nga ato shtëpi
që ndërtohen në fare pak kohë.
“Aksham pazar”

Shumë kohë më parë,
pleqtë e Shqipërisë së Mesme, të cilëve ua kishte qejfi ndonjëherë të përzienin
shqipe me ndonjë fjalë osmanisht të mësuar në mejtep, përdornin shpesh një
shprehje të tillë: “Aksham pazar, batakçi mall, hajdut kandar”. E thoshin sa
herë ndonjë tregtar a shitës i vogël nga fshati ua hidhte me mall të keq e me
çmim të kripur. E përkthyer në shqipen e sotme, shprehja e vjetër do të
tingëllonte pak a shumë kështu: Po bëre pazar në të rënë të diellit, do marrësh
mall të keq nga
peshorja që të mashtron. Pazari i Laçit zotërohet nga gratë.
Shitëse, blerëse, kurioze, kalimtare të
rastit, ato janë të gjitha femra.
Duket sikur burrat nuk kanë qejf të kalojnë kësaj ane të qytetit. Të
grumbulluara nga tre e nga katër ato më shumë bëjnë muhabet duke pritur orën që
të shkojnë në shtëpi, se sa arrijnë të shesin ndonjë gjë. Sundimtaret e dyta të
pazarit janë çadrat. Këto janë edhe më të shumëllojshme. Çadra me emra birrash
të njohura, akulloresh, plazhi, shiu, të gjitha janë nxjerrë jashtë për të
krijuar mbrojtjen anti-diell. Na shkon mendja tek ajo shprehja e vjetër që ju
thamë pak
më lart për atë punën e “aksham pazarit”. Nuk e dimë nëse “kandari”
ka nisur të bëhet hajdut, ka shumë gjasë që jo, porse një erë e rëndë thartire
na jep një të dhënë të rëndësishme paraprake për mallin që po dergjet në diell.
I do edhe disa orë që të thartohet plotësisht, por duket se rruga e tij për t‘u
shndërruar në “batakçi mall” tashmë ka nisur. Këtu, në mesin e rrëmujës së
pazarit të Laçit, dallojmë për herë të parë kostumin e njohur të grave të
Kurbinit. Ashtë aq i ngjashëm me atë të mirditoreve. Ndryshe nga gratë
zhurmëmëdha të qytetit, të cilat bashkohen grupegrupe duke bërë shaka me
njëratjetrën, gratë e fshatit janë më të veçuara. Më të veçuara dhe më të
heshtura. Qëndrojnë vetëm poshtë çadrës së tyre të zezë, njësoj si kostumet e
tyre me arkën e domateve pranë këmbëve dhe
me një shikim të përhumbur drejt
maleve nga vijnë. Kush e di se çfarë mendojnë në këto çaste. Mbase rrugën e
gjatë që do t‘u duhet të bëjnë për të mbërritur te familjet e tyre, mbase
monedhat e pakta që do të çojnë në shtëpi, mbase fate djemsh të larguar larg me
kohë, mbase vetë fatin e tyre për të cilin kanë vendosur gjithnjë të
tjerët.

Kush e di

Krejt afër pazarit të zhurmshëm Simoni na tregon
rrënojat e një kulle. Ajo është e rrethuar nga pallatet dhe e lënë tashmë në
mëshirën e kohës. “Kjo këtu ka qenë njëra nga ato kullat e gurta
që
ekzistonin para se të ndërtohej qytetit. Do kohë e kthyen edhe në muze,
por tani…”, Simoni vazhdon më tutje. Një grua e moshuar kurbinase kalon në anë
të rrënojave. As që e kthen kokën fare nga muret e vjetra. Në këto anë historia
është një luks për barkngopurit. Kurbinasja që është larguar nga pazari vetëm sa
të mbushë ujë, struket sërish nën çadrën e saj të zezë. “Akshami” ende nuk ka
mbërritur plotësisht dhe dielli do t‘i mundojë edhe do kohë gratë që vijnë nga
larg.

Kur të merr malli për horizontin

Frrok Gjetani ka lindur
fare afër Laçit, në Milot. Historia e tij është krejt e veçantë. Ai ka kaluar
nga puna si montator me horizontet e gjera rreth tij, në zyrat e gjendjes civile
të prefekturës. “Nuk është se jam keq - na thotë pasi është miqësuar ca me ne -
puna që bëj është e rëndësishme dhe njerëzit më respektojnë, porse më mungon ajo
puna që bënim me shokët kudo nëpër Shqipëri, duke e pasur qiellin fare afër dhe
duke krijuar e krijuar vazhdimisht”. Gjetani është një nga ata njerëz pa të
cilët qytete si Laçi nuk do të ishin ngritur. Ishin montatorët, njerëzit që
kacavirreshin shtyllave bashkë me pesha të
përbindshme, ata që kanë sjellë në
jetë anë e kënd Shqipërisë veprat e mëdha që tashmë kanë nisur të ndryshken.
Frroku është “Hero i Punës Socialiste” dhe dy herë deputet në Kuvendin Popullor.
Nuk i pëlqen të flasë shumë për titujt. “Të ishte për mua - thotë pasi është
menduar pak - do t‘i kisha ndarë ata tituj me shokët e mi. Për mua të gjithë
kanë qenë heronj të vërtetë. Kohët e deshën që të ma jepnin mua titullin, porse
nuk kam bërë asgjë më shumë se shokët e mi”. Frroku ka ardhur në Laç fare i ri,
në
1964, kur sapo kishte mbaruar shkollën mekanike të Tiranës. Asokohe vendi
ishte një kantier i madh.
“Punonim bashkë me të burgosurit - kujton Frroku -
Laçi ishte një ndër kampet më të mëdha për të burgosurit politikë. Prej shumë
prej tyre ruaj kujtime shumë të mira. Shumë ishin jo vetëm njerëz të mirë e
punëtorë, por edhe specialistë shumë të aftë. Inxhinierë e teknikë të burgosur u
kanë dhënë zgjidhje shumë problemeve të ndërlikuara”. Pastaj, pas Superfosfatit,
Frroku dhe kolegët e tij punuan kudo në Shqipëri ku kishte ngrehina të mëdha
industriale. “Kanë qenë punë të vështira - vazhdon të tregojë - me pesha të
mëdha që kërkonin montim me precision super të lartë. Më vështirë e kemi ndjerë
veten në Ferrokromin e Burrelit. Kinezët ikën dhe i lanë punimet përgjysëm. Por
gjatë kohës që
kishim punuar me ta një farë përvoje e kishim marrë dhe kështu
i hymë punës vetë dhe mbas qindra vështirësish arritëm ta montojmë vetë uzinën.
Po kështu për vështirësi të mëdha kujtoj
edhe montimin e antenës së Kukësit
që ishte 126 metra e gjatë. Kujtoj me nderim punën e përbashkët me kimistin
hebre, Marko Menahem, në Kukës. Unë punoja për pjesën mekanike dhe ai për atë
kimike. Puna ka qenë e vështirë, e rëndë, e rrezikshme, orar pa orar dhe
gjithnjë larg familjes, por mua sepse më merr malli ende për atë punë dhe shokët
e mi”. Dikush nga miqtë e përbashkët kujton një emër: Andrea Margjini. Frroku na
lutet që ta presim vetëm pak minuta dhe niset nëpër zheg për në zyrën e tij. “Vi
shpejt. Do t‘ju tregoj një fotografi t vjetër”. Nga fotografia bardhezi, që nuk
vonon të vijë, ne shikojmë portretet e qeta të katër djemve të rinj. Fotoja
është e 1968-ës. Frroku e ka merak që t‘i shënojmë të gjithë emrat: “Nga e majta
në të djathtë kemi dalë, Besim Denizi, mjeshtër i elektrikut, unë, Bardhok
Gjikola dhe i ndjeri Andrea Margjini”. Frroku trishtohet ca kur i duhet të na
rrëfejë se si ka humbur jetën në punë Andrea, shoku i tij montator: “Duke punuar
mbi disa tubo njëri prej tyre u këput dhe e goditi për vdekje. Ishte i ri dhe
një mjeshtër i shkëlqyer”. Me foton në dorë, mjeshtri i vjetër nis e na tregon
për punën e tij të re në gjendjen civile. Duket se e ka marrë me të njëjtin
pasion e seriozitet sikur montonte dikur makineritë e rënda
qindratonëshe.

Te Shna Ndou i Laçit
Faltoren e famshme të Shna Ndout e
gjejmë të heshtur. Bën një vapë e pazakontë dhe njerëzia e ka lënë për më vonë
vizitën në vendin çudibërës. Simoni, miku ynë i mirë, gjunjëzohet në altarin e
kishës. “Vij shpesh - na thotë - dhe sa herë që largohem që këtej sikur e ndjej
veten të liruar shpirtërisht dhe fare mirë fizikisht”. Një grua e vjetër e
shtrirë mbi stol të kishës mërmërit diçka me vete. Faltorja ka një histori të
vjetër. Shën Antoni (Shna Ndou në gegërishte) emrin e vjetër e ka fort të gjatë:
Fernando Martin de Bulhoes e Taveira Azevedo. Djali me emër të gjatë lindi në
periferi të Lisbonës më 15 gusht të vitit të largët 1195. Ishte biri i vetëm i
një familjeje në gjendje të mirë. Që i ri shfaqi tendenca të bënte jetë prej
asketi. Vitet kur jetoi ishin vite të trazuara për Europën e krishterë. Krahas
priftërinjve
dhe kalorësve gjithnjë e më shumë po ndihej në shoqëri zëri i
tregtarëve dhe zejtarëve, të cilët, që në atë kohë u quajtën borgjezë. Kisha
nisi të dalë nga manastiret dhe meshat nisën të mbaheshin ndër katedrale
madhështore. Shtatë kryqëzatat e njohën Europën me pjesën tjetër të botës. Po në
atë kohë lindën dy urdhrat lypës, domenikanët dhe françeskanët. Në këtë kohë
jetoi prifti i ri. Shën Antoni i ardhshëm pati një jetë të trazuar. Shkoi më
parë si misionar në Afrikë, por përfundoi në Siçili. Më pas udhëtoi në këmbë nga
Siçilia deri në Asizi, ku jetont Shën Françesku i madh. Që këtu nis historia e
tij françeskane. Udhëtoi shumë herë në Francë e Gjermani në kohën kur u emërua
drejtues i françeskanëve për Italinë e Veriut. Sa ishte gjallë krijoi një
admirim të madh rreth vetes. Së pari sepse ishte një kundërshtar i madh i
herezive dhe, së dyti sepse atij i atribuoheshin veti të mrekullueshme. Thuhej
se ishte i aftë të predikonte në të njëjtën kohë në dy vende, ose se kishte
mbajtur në krahë fëmijën Jezu Krisht apo vegimin e tij, nga vjen edhe pasqyrimi
i tij në ikonat e kishës. Kur vdiq në Padova në moshën 36-vjeçare, më 13 qershor
1231, venerimi i njerëzve rrezikoi të shkaktonte një luftë vëllavrasëse. Të
gjithë donin që të varrosej pranë tyre. Vetëm një vit më pas u shpall shenjt nga
papa dhe vite më vonë eshtrat e tij u vendosën në Katedralen e Padovës, të
ndërtuar posaçërisht në kujtim të tij. Thuhet se në momentin e zhvarrimit gjuha
e tij ishte po aq e kuqe dhe e gjallë sa edhe kur predikonte. Në Shqipëri kulti
i tij ka ardhur nga misionarët françeskanë, të cilët ndërtuan kishën e vjetër në
Sebaste, afër Laçit, nën hijen e një kështjelle të vjetër mesjetare. Pas
marrëzisë ateiste të 1967-ës, krejt zona rreth e rrotull u shpall “zonë
ushtarake” dhe u rrethua me tela me gjemba, por asgjë nuk mund të ndalonte
ardhjen e njerëzve të të dyja besimeve në vendin e mrekullive. Banorët vendas
tregojnë me qindra raste mrekullish. Të çmendur që vijnë duke belbëzuar dhe
kthehen me kokë ulur për në shtëpi, të verbër që befas dallojnë figurën e nënës,
të paralizuar prej vitesh që ngrihen në këmbë si djem të rinj, pa folur për
vajzat fatpadala që duket se e kanë gjetur njeriun e jetës që porsa kanë zbritur
në rrugën kryesore të Laçit. Bashkë me miqtë zbresim në shpellën e Shën Vlashit,
vendi ku thuhet se vërtetohen mrekullitë. Rrobe të vjetra, shënime me emra
njerëzish, shumë foto dhe shumë qirinj na shoqërojnë në grykën e ngushtë të
kësaj shpelle, që thuhet se vazhdon më tej me dhjetëra kilometra. Muret e nxira,
dylli i qirinjve dhe qetësia që mbretëron kudo të fusin në një botë
tjetër.
Rrugës bisedojmë me miqtë tanë për historinë e këtij shenjti t veçantë. “A e
dini se Shna Ndou është shenjti mbrojtës i Portugalisë dhe i Brazilit?”, pyet
njëri prej nesh. “Aha, e mora vesht. Ja përse kena kaq shumë tifoza me Brazilin
na ktu n‘Laç”, vjen përgjigjja aty për aty.
Tashmë kemi zbritur poshtë në
Laç. Një grup derrash të pashqetësuar, pasi janë zhgërryer fort në një llucë të
zezë për t‘u mbrojtur nga dielli i fortë, tani kanë zhytur noçkat në një tog
plehrash në anë të rrugës. Derrat e kënaqur na kujtojnë edhe një herë optimizmin
që kishim hasur në fillim. Thua t‘i ketë parë ndonjëherë kafshët e përbaltura
regjisori superoptimist? Apo edhe trajtimi liberal i kafshëve bën pjesë në atë
“zilinë” që Europa dhe Amerika do t‘ia kenë Laçit pas pak viteve? Punë e
ngatërruar. Këndvështrim artistësh me pak fjalë. Nën hijen e gjigandit të
ndryshkur Ja ku është, me atë ngjyrën e tij të kuqërremtë, me ata tubat e
ngatërruar dhe me dekorin që duket sikur e ka krijuar ndonjë skulptor
postmodern. Superfosfati i Laçit u ndërtua në fillim të viteve ‘70. Objektivi i
tij parësor ishte prodhimi i superfosfateve, plehra kimike që do ta shtonin
prodhimin bujqësor, me të cilin regjimi komunist synonte të prodhonte gjithçka
në vend. Lënda e parë vinte nga Maroku, pastaj transportohej nga Durrësi në Laç
me tren. Qyteti për shumë vjet ishte stacioni kryesor hekurudhor i Veriut të
vendit. Kështu që bashkë me këtë ngrehinë gjigande nisi të zhvillohej edhe
qyteti. Uzina dhe qyteti për shumë kohë ishin të pandara. Për ata që nuk banonin
këtu, kur thuhej “Laç” presupozohej “Superfosfati” dhe anasjelltas derisa erdhi
‘90-ta dhe vitet e krizës. Impiantet e mëdha u mbajtën edhe disa kohë mes
shpresës dhe zhgënjimit, derisa nisën të ndryshken përfundimisht. Nuk është gjë
e bukur të ecësh përbri oxhakëve dhe impianteve gjigandë që tani duken krejt të
kotë. Një mal me dhe të kuq, mbeturina të punës së dikurshme, ka mbetur ende në
anë të rrugës, kujtim i një kohe kur helmonte detin dhe fushat rreth e rrotull.
Vetëm disa shkurre të ashpra mund të mbijnë në këtë territor të helmuar. Ecim
përgjatë tyre të rrethuar nga një heshtje e thellë derisa më në fund dëgjojmë
disa zëra të gëzuar. Janë disa fëmijë të zeshkët që po lahen në një vaskë të
braktisur. Zoti e di se çfarë lëngu përmban vaska ngjyrë jeshile. Por fëmijët
duken të patrazuar nën hijen e gjigandit të ndryshkur. Poshtë disa oxhakëve të
stërmëdhenj ndahemi me miqtë tanë të mirë. I hedhim edhe një herë sytë andej nga
Shna Ndou. Vetëm një ditë më pas, më 15 gusht, është ditëlindja e tij e 813.[/b][/b][/b][/b]